Archief “oorlogspaus” Pius XII geopend

column door onze Rome-correspondent Frans Wijnands

Kardinaal Eugenio Pacelli was staatssecretaris van het Vaticaan toen hij in 1937 duidelijke taal gebruikte in een gesprek met de Amerikaanse oud-consul in Berlijn, Alfred W. Klieforth:

‘Hitler is een schurk. Met de nazi’s is geen enkele vorm van compromis mogelijk’.

Als staatssecretaris schreef hij het grootste deel van de encycliek die paus Pius XI in dat jaar schreef met als Duitse (!) titel ‘ Mit brennender Sorge’. Hij doelde daarmee op de grote zorgen die hij had over de toestand in Duitsland. Het nationaalsocialisme en het opkomende racisme werden in deze encycliek scherp veroordeeld.

Kardinaal Pacelli kende Duitsland goed. Van 1917 tot 1925 was hij apostolisch gezant in Beieren en aansluitend nog eens vier jaar in Berlijn. In 1939 werd Pacelli gekozen tot paus. Onder de naam Pius XII kreeg hij de bijnaam ‘de oorlogspaus’.

“Kerk heeft niets te vrezen”
Sinds gisteren hebben wetenschappers uit de hele wereld toegang tot de Vaticaanse archieven uit het pontificaat van paus Pius XII, van 1939 tot 1958. Hij is vanaf zijn aantreden ‘de oorlogspaus’ genoemd, omdat hij de rk-kerk leidde vlak voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Nog tijdens zijn leven brandde een emotionele en wetenschappelijke discussie los over de rol van deze paus met als kernvraag: deed hij niets, te weinig of juist (heel) veel voor de vervolgde joden? , was hij vooral bezorgd om het lot van zijn roomse mede-gelovigen?, nam hij krachtig genoeg stelling tegen het nazisme?
Paus Franciscus maakte vorig jaar bekend dat de ‘oorlogsarchieven’ op 2 maart 2020 geopend zouden worden, gisteren dus. Acht jaar eerder dan gebruikelijk. Archieven gaan normaal gesproken pas zeventig jaar na de dood van een paus open. Nu dus veel eerder. ‘Omdat de kerk niets te vrezen heeft’, aldus paus Franciscus. Maar ook om eindelijk een einde te kunnen maken aan de wildste speculaties over de rol van Pius XII, om de relatie tussen de rk-kerk en de wereldwijde joodse gemeenschap te bevorderen. En – wellicht ook – om het zaligverklaringsproces van paus Pius XII weer op te starten. Emeritus-paus Benedictus XVI zette dat proces enkele jaren geleden op een laag pitje, mede vanwege de kritiek uit joodse hoek.

Geen sensationeel nieuws
Historici mogen sinds gisteren documenten uit het pontificaat van Pius XII inzien. Er liggen meer dan 1,3 miljoen gedigitaliseerde en geïndexeerde documenten op hen te wachten. Het napluizen daarvan is een zaak van lange duur. De directeur van het Duits Historisch Instituut in Rome, Martin Baumeister, verwacht geen sensationeel nieuws als het gaat om de kernvraag hoe de toenmalige paus zich heeft opgesteld ten aanzien van de joden-vervolging en de Holocaust. Het gaat om de totale, historische context, om veel méér dan de persoonlijke aantekeningen van die paus. Het gaat over de wereldwijde rol van de rk-kerk; de correspondentie van het Corps Diplomatique van het Vaticaan in die periode en van het Vaticaanse Staatssecretariaat.

Voor- en tegenstanders
Critici en tegenstanders van Pius XII roepen al sinds zijn overlijden, in 1958, dat hij heeft weg gekeken van de nazi-wreedheden, dat hij niet duidelijk genoeg de joden-vervolging heeft veroordeeld en dat hij – of althans het Vaticaan – heeft geholpen om nazi-kopstukken te laten ontsnappen naar Zuid-Amerika via de zogenoemde ‘rattenlijn’; een vluchtroute waar het Vaticaan van op de hoogte was, of zeker moet zijn geweest.
Daar tegenover staan de verdedigers van Pius XII. Hij zou wel degelijk duizenden joden hebben gered van deportatie. Zijn opvallende zwijgen wordt gezien als een bewijs van intelligentie om de nazi’s niet nog meer tot gruweldaden te verleiden. Was die stille diplomatie op termijn verstandiger dan een brandbrief naar Hitler? De toenmalige Israëlische premier Golda Meir noemde Pius XII ‘een vriend van de joden die op een cruciaal moment in de geschiedenis zijn stem verhief tegen het verschrikkelijke onrecht’. Of toch niet luid genoeg? Nog steeds klinken uit joodse hoek kritische geluiden over het zwakke optreden van de toenmalige paus. Ook al hebben zijn opvolgers de relaties met de joodse gemeenschap verstevigd; synagogen en deemoedig concentratiekampen bezocht en telkens weer hun afschuw over de Holocaust uitgesproken. Door het Vaticaanse archief voortijdig te openen hoopt vooral de rk-kerk dat er eindelijk een compleet en correct beeld van ‘de oorlogspaus’ kan worden geschetst.

Deze column wordt tegelijkertijd gepubliceerd door Het Friesch Dagblad

beeld: kro-ncrv