Liturgie en media in coronatijdperk (update)

In de ongekende situatie die nu is ontstaan door de maatregelen om de verspreiding van het Coronavirus te beteugelen, wordt nu gegrepen naar het uitzenden van eucharistieviering via tv en  internet. Ook de Nederlandse bisschoppen gingen deze weg op.

Eucharistie uit Sneek
Met bijzondere belangstelling zette ik afgelopen zondag mijn tv aan voor de uitzending van de eucharistieviering door KRO-NCRV vanuit Sneek. Een viering zonder aanwezigheid van gelovigen, alleen de voorganger, de noodzakelijke assistenten en koorleden.
De mensen van de Antoniuskerk in Sneek probeerden er het beste van te maken en ze verdienen waardering voor hun inzet.

Reportage
Scandinavische collega’s lieten tijdens een presentatie op een Europees congres hun manier van werken zien:  een prachtige viering, met een dominee-voorganger, een professioneel koor (beiden door de staat gesubsidieerd) maar slechts een enkele gelovige. Dit Scandinavische model is een reportage van een gebeurtenis in een museum, een indruk die wordt versterkt door de akoestiek van een badruimte. Daar leek de uitzending vanuit Sneek sterk op. Ondanks de ongetwijfeld goede bedoelingen, een uitzending met gemiste kansen.

Uit mijn jarenlange ervaring als omroeppastor weet ik hoe ingewikkeld het is, -ook al in “normale” omstandigheden- om tegelijkertijd op twee fronten te moeten opereren.
Je viert als gelovige gemeenschap ter plekke, en als lid-voorganger van die gemeenschap richt je je dus vanzelfsprekend tot de aanwezigen. Maar zowel de ter plaatse vierende gemeenschap en haar voorganger zijn zich tegelijk bewust van het, anonieme publiek, de kijkers die, zoals de standaarduitdrukking luidt “met ons meevieren”. Dat laatste klinkt wel mooier dan het is want in het feite wordt de kijker slechts een registratie geboden van een gebeurtenis die uit haar aard vraagt om persoonlijke aanwezigheid. Het gevoel van afstand is er altijd en vormt een belemmering tot werkelijke verbondenheid.
Het aanwezig zijn  ter plaatse en het kijken naar een uitzending zijn twee verschillende werkelijkheden. Een beetje cynisch zou je kunnen zeggen dat het coronavirus dit probleem heeft opgelost door de afwezigheid van de gelovigen.

Participatie
Toch is een andere benadering mogelijk is. Als het ooit kan, dan kan het nu: een aanpak waarbij voorgangers, zangers en lectoren niet gedwongen worden te kiezen tussen de aanwezige gelovige gemeenschap of de kijkers.
Het is mogelijk een viering inhoudelijk en qua vorm zo te verzorgen dat de kijker volstrekt serieus wordt genomen. De kijker kan zich dan uitgenodigd voelen om deel te nemen, om zich aan te sluiten, tot meer dan het “ volgen” van de mis. Om die actieve deelname gaat het bij liturgie toch, zo heeft het Vaticaans Concilie ons geleerd.

Alternatieven
Pastor Roderick Vonhögen, zond zondag via facebook een eucharistieviering uit vanuit een kerk in de parochie Onze Lieve Vrouw van Amersfoort en maakte van de nood een deugd. Hij ging voor terwijl hij steeds contact zocht  met de kijker. Hij deed dat met werkelijksheidszin, gaf toe dat het een eerste poging was en dat hij wilde leren. Reacties van kijkers zullen hem daarbij helpen. Een negatief punt was ook hier dat lege kerkgebouw. Het wordt pas “een levend lichaam als wij er binnengaan”.

France2
De Franse televisie koos op France2, voor nog een andere benadering.
Het zondagse programma “Le Jour du Seigneur” (De Dag des Heren) koos voor de tv-studio als locatie, bijna een huiskamer, overzichtelijk en met passende geprojecteerde beelden ter ondersteuning, overdachte regie die zorgvuldig de viering heel nabij in beeld bracht. De actanten waren de mensen die iedere zondag de eucharistieviering mogelijk maken maar nu zich nu met hart en ziel inzetten in deze nieuwe context. Drie paters dominicanen zongen prachtig, medewerk(st)ers van de afdeling verzorgden lezingen en gebeden met overtuiging. De hoofdcelebrant was het hoofd van de afdeling godsdienst.  Allen dus mensen die voortdurend betrokken zijn bij deze uitzendingen en die in hun houding, ook als ze niets hoefden te zeggen of doen betrokkenheid en luisterbereidheid uitstraalden. Daarmee waren zij een inspiratie voor de kijker om dat voorbeeld te volgen.
Als kijker kreeg ik niet het gevoel naar een gebeurtenis in een museaal gebouw te kijken maar voelde ik me uitgenodigd me verbonden te voelen met deze mensen en met de Heer die uiteindelijk ons allen uitnodigt en verwelkomt.

Kijk naar de homilie van deze viering

Eucharistie?
Vieringen waaraan gelovigen persoonlijk deelnemen en het levende Lichaam van Christus vormen, natuurlijk gaat daar de voorkeur naar uit. Maar er moet ook meer doordacht worden wat de impact kan zijn van liturgische uitzendingen voor mensen van onze tijd voor wie de media  niet meer zijn weg te denken. Daarbij moet ook de vraag gesteld worden of de eucharistieviering, gezien haar aard, wel de meest aangewezen vorm van liturgie is om via de media te bemiddelen.

Het belang van de eucharistie is in de katholieke geloofsbeleving eminent. Maar wordt deze overtuiging niet zo ver doorgedreven dat anderssoortige  vieringen uit het zicht verdwijnen? In dit opzicht valt te leren  van de Anglicaanse kerk die veel meer variatie in vieringen en gebedsdiensten heeft bewaard.
Een viering van woord- en gebed is een liturgische vorm die zich veel gemakkelijker leent om via audiovisuele media bemiddeld te worden. Dat was afgelopen zondag ook te zien in de uitzending van de PKN  die vooraf ging aan die van de KRO.

En hierop doordenkend: is de situatie die nu is ontstaan en die -zoals het zich laat aanzien nog wel een tijd zal duren- niet een prachtige gelegenheid om de vraag naar kerkelijke vieringen/diensten vanuit een oecumenisch standpunt te benaderen. Als daarbij wordt afgezien van eucharistie/avondmaal ligt er nu al een wijd terrein open waar veel ontdekkingen gedaan kunnen worden en waarop christenen voluit en geloofwaardig kunnen getuigen van hun geloof, juist ook in deze tijd en met de middelen van deze tijd..

Pastor Bart Verreijt

Oud-omroeppastor

Oud-hoofd afdeling Godsdienst televisie KRO/RKK

beeld:© kro-ncrv antoniuskerk sneek